Từ phòng marketing đến văn phòng luật, trí tuệ nhân tạo đang len vào những công việc từng được xem là “chỉ con người mới làm được”. Câu hỏi lớn của thị trường lao động không còn là AI có thay thế con người hay không, mà là con người sẽ thay đổi thế nào để làm việc cùng AI.
Có một thời, khi nói về robot và tự động hóa, người ta thường hình dung những cánh tay máy trong nhà máy hoặc những dây chuyền sản xuất không có bóng người.
AI hiện đại lại khác.
Nó có thể viết một bài quảng cáo, phân tích bảng dữ liệu, dịch tài liệu, tạo hình ảnh, lập trình phần mềm, tóm tắt một cuộc họp hay trả lời email chỉ trong vài giây.
Và lần đầu tiên, tự động hóa không chỉ nhắm đến những công việc chân tay.
Nó đang tiến thẳng vào văn phòng.
Từ trợ lý ảo đến “đồng nghiệp” mới
Sự xuất hiện của Generative AI đã khiến cách doanh nghiệp sử dụng công nghệ thay đổi đáng kể.
Thay vì chỉ dùng phần mềm để thực hiện một thao tác được lập trình sẵn, nhân viên giờ đây có thể giao cho AI những nhiệm vụ phức tạp hơn bằng ngôn ngữ tự nhiên.
Một nhân viên marketing có thể yêu cầu AI phân tích phản hồi của khách hàng.
Một lập trình viên có thể nhờ AI viết hoặc sửa một đoạn mã.
Một nhân viên truyền thông có thể sử dụng AI để xây dựng ý tưởng nội dung, tạo bản nháp và xử lý dữ liệu.
Điều này khiến AI ngày càng giống một “đồng nghiệp kỹ thuật số” hơn là một phần mềm thông thường.
Nhưng sự thay đổi không nằm ở việc AI có thể làm một nhiệm vụ nhanh đến đâu.
Nó nằm ở việc một người có AI hỗ trợ có thể đảm nhận nhiều công việc hơn trước.
Đây chính là lý do thị trường lao động đang bắt đầu đặt lại câu hỏi về năng suất.
Doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội, người lao động nhìn thấy áp lực
Với doanh nghiệp, AI mang đến một lời hứa rất hấp dẫn: làm được nhiều hơn với cùng một nguồn lực.
Những nhiệm vụ lặp đi lặp lại có thể được tự động hóa.
Thời gian xử lý dữ liệu được rút ngắn.
Các nhóm nhỏ có thể tạo ra lượng nội dung hoặc sản phẩm trước đây cần nhiều nhân sự hơn.
Nhưng mặt còn lại của câu chuyện là áp lực đối với người lao động.
Khi AI có thể thực hiện một phần công việc vốn do con người đảm nhận, doanh nghiệp có thể bắt đầu đặt câu hỏi liệu một số vị trí có còn cần số lượng nhân sự như trước hay không.
Đặc biệt, những công việc có tính lặp lại cao, dựa nhiều vào xử lý thông tin hoặc tạo ra các sản phẩm theo quy trình tương đối cố định có thể chịu tác động rõ rệt hơn.
Điều đó không có nghĩa mọi công việc sẽ biến mất.
Nó có nghĩa là nội dung của một công việc có thể thay đổi.
Một nhân viên marketing có thể dành ít thời gian hơn cho việc tổng hợp dữ liệu và viết những bản nháp đầu tiên, nhưng phải dành nhiều thời gian hơn để xây dựng chiến lược, kiểm tra thông tin và đưa ra quyết định.
Một lập trình viên có thể không còn phải tự viết từng dòng code, nhưng lại cần hiểu hệ thống, kiểm tra đầu ra của AI và xử lý những vấn đề mà AI không thể tự giải quyết.
Giá trị của người lao động vì thế có thể chuyển dần từ “làm được bao nhiêu” sang “biết làm gì với công cụ”.
Kỹ năng nào sẽ trở nên quan trọng hơn?
Khi AI ngày càng có thể đảm nhận những nhiệm vụ kỹ thuật và lặp lại, những kỹ năng mang tính con người có thể trở nên quan trọng hơn.
Tư duy phản biện là một trong số đó.
AI có thể đưa ra câu trả lời rất nhanh, nhưng nhanh không đồng nghĩa với chính xác.
Người sử dụng vẫn cần biết cách kiểm tra thông tin, phát hiện lỗi và đánh giá liệu kết quả có thực sự phù hợp với mục tiêu hay không.
Khả năng giải quyết vấn đề cũng trở nên quan trọng.
Thay vì chỉ biết sử dụng một phần mềm, người lao động cần hiểu vấn đề mình đang muốn giải quyết và biết cách kết hợp AI với các công cụ khác để tạo ra kết quả tốt hơn.
Bên cạnh đó là khả năng giao tiếp, sáng tạo và đưa ra quyết định.
Đây là những năng lực khó có thể được thay thế hoàn toàn bằng việc giao một câu lệnh cho AI.
Nói cách khác, biết sử dụng AI có thể trở thành một kỹ năng nghề nghiệp, thay vì chỉ là một kỹ năng công nghệ.
Người không biết dùng AI sẽ gặp bất lợi?
Đây có lẽ là một trong những câu hỏi đáng chú ý nhất đối với thị trường lao động trong những năm tới.
Không nhất thiết người lao động sẽ mất việc chỉ vì AI xuất hiện.
Nhưng một người biết sử dụng AI hiệu quả có thể hoàn thành công việc nhanh hơn, xử lý nhiều nhiệm vụ hơn và tạo ra nhiều giá trị hơn so với người không sử dụng công cụ này.
Khoảng cách vì thế có thể không còn đơn giản là “con người và AI”.
Nó có thể trở thành khoảng cách giữa những người biết làm việc cùng AI và những người không biết cách tận dụng AI.
Điều này cũng đặt ra một yêu cầu mới đối với doanh nghiệp.
Nếu AI thực sự trở thành một phần của môi trường làm việc, đào tạo nhân viên sử dụng AI có thể quan trọng không kém việc đầu tư vào chính công nghệ đó.
AI sẽ thay thế công việc hay thay đổi công việc?
Có lẽ câu trả lời không nằm hoàn toàn ở một trong hai lựa chọn.
Trong một số trường hợp, AI có thể khiến một số nhiệm vụ hoặc vị trí trở nên ít cần thiết hơn.
Trong những trường hợp khác, AI lại tạo ra những công việc mới, thay đổi cách tổ chức công việc cũ hoặc giúp một người đảm nhận những nhiệm vụ trước đây cần cả một nhóm.
Lịch sử công nghệ từng nhiều lần cho thấy tự động hóa không chỉ xóa bỏ một số công việc mà còn tạo ra những loại công việc mới.
AI cũng có thể đi theo hướng tương tự, nhưng với tốc độ nhanh hơn và phạm vi tác động rộng hơn.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không còn là:
“AI có cướp việc của con người không?”
Mà là:
“Công việc của con người sẽ trở thành gì khi AI có thể làm ngày càng nhiều việc?”
Trong một thị trường lao động đang thay đổi nhanh, lợi thế có thể không thuộc về người cạnh tranh với AI.
Nó có thể thuộc về những người biết cách biến AI thành công cụ để làm việc tốt hơn.
Và có lẽ, tương lai của công việc không phải là con người hoặc AI.
Mà là con người làm việc cùng AI.
