Hàng triệu trang tài liệu cũ tồn tại trong thư viện, kho lưu trữ và các bộ sưu tập nhưng không dễ đọc, tìm kiếm hay xử lý bằng phương pháp thủ công. AI đang mở ra một cách tiếp cận mới: biến những văn bản khó tiếp cận thành dữ liệu có thể tìm kiếm, phân tích và kết nối.
Một cuốn sách cũ có thể chứa hàng trăm trang thông tin.
Nhưng nếu chữ đã mờ, giấy đã xuống cấp hoặc văn bản được viết bằng kiểu chữ cổ, việc đọc và xử lý không hề đơn giản.
Trong nhiều trường hợp, tài liệu vẫn tồn tại về mặt vật lý nhưng gần như “vắng mặt” trong đời sống số.
AI đang thay đổi điều đó.
Từ một trang giấy thành dữ liệu có thể tìm kiếm
Công nghệ nhận dạng ký tự đã tồn tại từ lâu. Nhưng tài liệu lịch sử đặt ra những bài toán khó hơn nhiều so với một văn bản được in rõ ràng.
Có thể xuất hiện chữ viết tay, phông chữ cũ, dấu mực, giấy bị hư hỏng hoặc bố cục không theo chuẩn hiện đại.
AI có thể hỗ trợ nhận diện những ký tự và cấu trúc đó, từ đó chuyển nội dung trên trang giấy thành dữ liệu số.
Khi văn bản được chuyển thành dữ liệu có thể xử lý, người nghiên cứu có thể tìm kiếm từ khóa thay vì phải lật từng trang.
Một tài liệu từng chỉ có thể được tiếp cận trong phòng lưu trữ có thể trở thành một phần của cơ sở dữ liệu lớn hơn.
Đây là thay đổi quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử, văn hóa và các lĩnh vực cần khai thác nguồn tư liệu cũ.
Không chỉ đọc, AI còn có thể kết nối
Giá trị của số hóa không chỉ nằm ở việc tạo ra một bản sao điện tử.
Khi tài liệu được chuyển thành dữ liệu có cấu trúc, người nghiên cứu có thể so sánh nhiều nguồn với nhau.
Tên một nhân vật xuất hiện ở nhiều tài liệu. Một địa danh được nhắc đến trong các thời kỳ khác nhau. Một khái niệm thay đổi cách sử dụng theo thời gian.
Những mối liên hệ như vậy khó nhận ra khi mỗi tài liệu nằm riêng trong một chiếc hộp hoặc trên một kệ sách.
AI có thể hỗ trợ tìm kiếm những kết nối này trên quy mô lớn, đặc biệt khi số lượng tài liệu lên đến hàng nghìn hoặc thậm chí hàng triệu trang.
Một cỗ máy đọc hàng nghìn trang vẫn cần người kiểm tra
Tài liệu lịch sử có một vấn đề đặc biệt: chỉ một ký tự sai cũng có thể làm thay đổi ý nghĩa.
Nếu AI đọc nhầm tên riêng, địa danh hoặc con số, lỗi đó có thể tiếp tục xuất hiện trong các bước phân tích sau này.
Vì vậy, số hóa không đồng nghĩa với tự động hóa hoàn toàn.
Các nhà nghiên cứu vẫn cần kiểm tra những phần quan trọng. Đặc biệt với tài liệu cổ, một chữ viết khó đọc có thể có nhiều cách diễn giải khác nhau.
AI có thể đưa ra khả năng. Con người cần xác định khả năng nào có cơ sở.
Đây cũng là lý do AI trong lĩnh vực lưu trữ nên được xem như một công cụ hỗ trợ thay vì một người thay thế hoàn toàn công việc nghiên cứu.
Di sản không chỉ nằm trong bảo tàng
Một trong những lợi ích lớn nhất của công nghệ này là mở rộng khả năng tiếp cận.
Không phải ai cũng có điều kiện đến một thư viện chuyên ngành hoặc một kho lưu trữ. Một khi tài liệu được số hóa và công bố phù hợp, học sinh, sinh viên, nhà nghiên cứu và công chúng có thể tiếp cận chúng từ xa.
Điều này cũng tạo ra cơ hội cho những nguồn tư liệu trước đây ít được chú ý.
Những lá thư, nhật ký, báo cũ hay tài liệu hành chính có thể trở thành nguồn dữ liệu cho các nghiên cứu mới.
AI không làm cho những tài liệu ấy có giá trị hơn. Nó giúp con người nhìn thấy giá trị vốn đã tồn tại nhưng trước đây khó tiếp cận.
Công nghệ không thay thế người giữ ký ức
Tuy nhiên, vẫn có một ranh giới cần được duy trì.
AI có thể đọc tài liệu, nhưng nó không tự quyết định một tài liệu có ý nghĩa lịch sử như thế nào.
Việc lựa chọn tài liệu nào cần được bảo tồn, cách mô tả nó, đặt nó trong bối cảnh nào và diễn giải ra sao vẫn là công việc của con người.
Nếu chỉ đưa tài liệu vào một hệ thống AI rồi để máy tự kể lại lịch sử, nguy cơ đơn giản hóa hoặc hiểu sai bối cảnh vẫn tồn tại.
Công nghệ càng mạnh, trách nhiệm biên tập càng lớn.
Khi kho lưu trữ trở thành dữ liệu sống
Trong tương lai, giá trị của các bộ sưu tập lịch sử có thể không còn chỉ nằm ở số lượng tài liệu được bảo quản.
Quan trọng hơn là chúng có thể được kết nối với nhau đến đâu.
Một tài liệu riêng lẻ có thể kể một câu chuyện nhỏ. Hàng nghìn tài liệu được tìm kiếm và phân tích cùng nhau có thể cho thấy những mô hình mà trước đây chưa ai nhận ra.
AI vì thế không chỉ giúp “cứu” những trang sách cũ.
Nó có thể giúp biến kho lưu trữ từ một nơi con người đến để xem tài liệu thành một nguồn dữ liệu để đặt ra những câu hỏi mới về quá khứ.
